,

Prawo jak moda? Ponownie wprowadzone postępowanie w sprawach gospodarczych

Najważniejsze aspekty postępowania gospodarczego.

Prawo – tak jak moda – zatacza koło. Postępowanie w sprawach gospodarczych, które zostało przywrócone do procedury cywilnej na mocy nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, obowiązujące od 7 listopada 2019 r. nie jest nowością w polskim systemie prawnym. Ustawodawca dostrzegł jednak potrzebę jego ponownego wprowadzenia, dokonując jednocześnie pewnych modyfikacji czy sięgając po zupełnie nowe rozwiązania względem procedury gospodarczej obowiązującej w latach ubiegłych (1989-2012). Wprowadzone przepisy mają zastosowanie do spraw gospodarczych wszczętych od dnia 7 listopada 2019 r.

Ustawodawca przywracając postępowanie gospodarcze słusznie dał wyraz zasadom szybkości postępowania i koncentracji materiału dowodowego w sporze sądowym. Zdaniem ustawodawcy sprawy gospodarcze powinny być rozpoznawane szybciej niż pozostałe sprawy cywilne. Najistotniejsze zmiany, które mają zrealizować zamierzony cel nakładają m.in. na profesjonalnych uczestników obrotu gospodarczego jakimi są przedsiębiorcy dodatkowe wymagania. Zatem przedsiębiorcy, często jeszcze przed wdaniem się przez nich w spór muszą pamiętać o tym, aby szczegółowo dokumentować wszelkie czynności związane z realizacją umowy aby móc powołać się na nie w postępowaniu, które co do zasady bazuje na dowodach z dokumentów. Podobnie trzeba zadbać o udokumentowanie podejmowania prób pozasądowego rozwiązania sporu przed wytoczeniem powództwa, aby móc wykazać spełnienie tego obowiązku. Znajomość znowelizowanej procedury gospodarczej może pomóc przedsiębiorcom z jednej strony sprawnie przeprowadzić proces, a z drugiej uchronić przedsiębiorców przed jej pułapkami.

Jakie sprawy są rozpoznawane w postępowaniu gospodarczym?

Katalog spraw gospodarczych został określony w art. 4582 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) i jest katalogiem zamkniętym. Z punktu widzenia praktyki, najliczniejszymi przypadkami spraw gospodarczych są określone w 4582 § 1 i 2 k.p.c. sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej (choćby którakolwiek ze stron zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej), ale też sprawy z umów o roboty budowlane czy z umów leasingu.

 

Jakie są najważniejsze odmienności w postępowaniu gospodarczym względem zasad ogólnych?

Ustawodawca wychodząc z założenia, że strony tego postępowania są podmiotami profesjonalnymi, stwierdził, że można im postawić dodatkowe wymagania i zastosować wobec nich surowsze rygory procesowe. Zastosowanie pewnych rozwiązań procesowych ma doprowadzić do tego, aby sprawy w tym postępowaniu były rozstrzygane stosunkowo szybko, a na pewno szybciej niż miało to miejsce dotychczas w postępowaniu na zasadach ogólnych. Wobec tego zostały wyeliminowane z procedury gospodarczej mechanizmy, które skutkują wydłużeniem rozpoznania sprawy takie jak np. powództwo wzajemne, zmiana przedmiotowa powództwa, polegająca na wystąpieniu z nowym roszczeniem zamiast lub obok dotychczasowego czy zmiany podmiotowe w toku procesu. Mając na uwadze szybkość postępowania, ustawodawca w art. 4588 § 4 k.p.c. wprowadził termin instrukcyjny dla sądu, zgodnie z którym sąd jest obowiązany podejmować czynności tak, by rozstrzygnięcie w sprawie zapadło nie później niż sześć miesięcy od dnia złożenia odpowiedzi na pozew. Wskazany termin nie ma co prawda mocy wiążącej, ale stanowi swego rodzaju postulat i punkt odniesienia.

Jednym z najważniejszych aspektów zmienionych przepisów, na który uczulamy naszych klientów, jest zaostrzona prekluzja dowodowa, co oznacza, że strony mają obowiązek powołać wszelkie twierdzenia i dowody przy pierwszej czynności w sprawie, a zatem powód – w pozwie, a pozwany – w odpowiedzi na pozew. Twierdzenia i dowody powołane z naruszeniem powyższej reguły podlegają pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Powyższe należy mieć na uwadze, gdyż na dalszym etapie postępowania powołanie nowych twierdzeń i dowodów będzie znacznie utrudnione. Oznacza to, że przedsiębiorca wytaczając powództwo w postępowaniu gospodarczym, od samego początku powinien być przygotowany na każdą okoliczność i być o „krok do przodu” względem swojego przeciwnika procesowego, antycypując jego atak czy obronę, a zgłaszane dowody powinny być możliwie najpełniejsze. 

Kolejną istotną kwestią, z którą przedsiębiorca jako profesjonalny uczestnik obrotu gospodarczego musi się liczyć, jest fakt nadania przez ustawodawcę waloru dowodowi z dokumentu. W omawianym postępowaniu czynność strony, w szczególności oświadczenie woli lub wiedzy, z którą prawo łączy nabycie, utratę lub zmianę uprawnienia strony w zakresie danego stosunku prawnego, może być wykazana tylko dokumentem, chyba że strona wykaże, że nie może przedstawić dokumentu z przyczyn od niej niezależnych. Zdaniem ustawodawcy, w związku z tym, że przedsiębiorca jest podmiotem profesjonalnym, powinien przewidywać, że sprawa może trafić do sądu i na tą okoliczność zabezpieczyć swoje interesy poprzez dokumentowanie wszystkich istotnych okoliczności takich jak umowy, protokoły czy korespondencja (w tym e-mail). Należy podkreślić, że dowód z zeznań świadków w omawianym postępowaniu jest ostatecznością – gdyż  sąd może dopuścić go jedynie wtedy, gdy po wyczerpaniu innych środków dowodowych lub w ich braku pozostałych, nadal pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. 

Dodatkowo ustawodawca chcąc zmotywować lub nawet „zmusić” strony do podejmowania prób pozasądowego rozwiązania sporu wprowadził art. 45812 k.p.c., zgodnie z którym niezależnie od wyniku sprawy sąd może obciążyć kosztami procesu w całości lub części stronę, która przed wytoczeniem powództwa zaniechała próby dobrowolnego rozwiązania sporu, uchyliła się od udziału w niej lub uczestniczyła w niej w złej wierze i przez to przyczyniła się do zbędnego wytoczenia powództwa lub wadliwego określenia przedmiotu sprawy. Powyższe rozwiązania jest kolejnym, które ma na celu przyspieszenie postępowania, ponieważ podstawowym czynnikiem mającym wpływ na czas rozpoznawania spraw przez sądy jest właśnie ilość wpływających spraw; jeżeli strony porozumieją się co do rozwiązania sporu na drodze pozasądowej, nie będzie konieczności angażowania aparatu wymiaru sprawiedliwości. Niezależnie od powyższego należy stwierdzić, że użyte w cytowanym przepisie pojęcia są nieostre, w związku z czym trudno będzie w praktyce wykazać zawinione uchylenie się przez stronę od próby pozasądowego rozwiązania sporu, tym niemniej warto przed wystąpieniem na drogę sądową w trybie postępowania gospodarczego podjąć realną próbę ugodowego jej zakończenia.

Swoistą nowością w postępowaniu gospodarczym jest umowa dowodowa. Jest to umowa procesowa, na mocy której strony ograniczają zakres postępowania dowodowego, poprzez wyłączenie określonych rodzajów dowodów w postępowaniu w sprawie z określonego stosunku prawnego. Aby ograniczyć ryzyko związane z kwestionowaniem istnienia umowy dowodowej lub jej treści, ustawodawca wprowadził wymóg zawarcia takiej umowy na piśmie pod rygorem nieważności albo ustnie przed sądem. W przypadku zawarcia umowy dowodowej, sąd nie dopuści z urzędu dowodu wyłączonego mocą umowy. Co ciekawe, okoliczność, że umowa dowodowa obejmuje dowód przeprowadzony przed sądem przed jej zawarciem, nie pozbawia go mocy dowodowej.

Kluczowym rozwiązaniem wprowadzonym w ramach postępowania gospodarczego jest to, że na mocy art. 45813 k.p.c. wyrok sądu pierwszej instancji wydany w postępowaniu gospodarczym zasądzający świadczenie w pieniądzu lub rzeczach zamiennych stanowi tytuł zabezpieczenia. Takie rozwiązanie oznacza, że powód po uzyskaniu korzystnego dla niego wyroku w pierwszej instancji, będzie mógł wystąpić do komornika z wnioskiem o dokonanie zabezpieczenia zasądzonego świadczenia, co przyczyni się do sprawniejszego zaspokojenia roszczeń objętych wyrokiem sądu pierwszej instancji.

Wprowadzone zmiany oraz cel jaki im przyświeca należy ocenić pozytywnie. Obowiązująca od przeszło roku procedura gospodarcza w naszej dotychczasowej ocenie faktycznie przyspieszyła i usprawniła postępowanie, natomiast dopiero dłuższy upływ czasu pokaże czy w szerszej perspektywie wprowadzone instytucje osiągnęły zamierzony cel.

Autor r.pr. Mateusz Jagła