W ostatnich latach obserwujemy coraz bardziej restrykcyjne podejście regulatorów – zarówno na poziomie krajowym, jak i unijnym – do kwestii przejrzystości właścicielskiej, przeciwdziałania praniu pieniędzy, unikania opodatkowania czy łamania reżimów sankcyjnych. Szczególne znaczenie mają obecnie sankcje gospodarcze nakładane na Rosję i Białoruś w związku z agresją na Ukrainę – przepisy te wpływają na każdą inwestycję, w której pojawia się chociażby pośredni udział kapitału lub powiązań z tymi krajami.

„Czystość” struktury prawnej inwestycji oznacza więc nie tylko zgodność z prawem polskim i unijnym, ale także z szerokim katalogiem regulacji międzynarodowych – w tym sankcyjnych – które mogą mieć zastosowanie nawet w sytuacjach pozornie odległych od polityki międzynarodowej.

Główne obszary ryzyka

1. Nieprzejrzysta struktura właścicielska
   
   Brak jasności co do ostatecznych beneficjentów rzeczywistych (UBO – Ultimate Beneficial Owners) jest jednym z najczęstszych problemów w procesach inwestycyjnych. Od 2020 r. w Polsce obowiązuje Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych, a w wielu jurysdykcjach funkcjonują analogiczne rejestry. Brak ujawnienia lub błędne ujawnienie beneficjenta rzeczywistego może skutkować nie tylko karami finansowymi, ale i blokadą inwestycji. Poprawne ujawnienie beneficjentów rzeczywistych jest także dokładnie weryfikowane przez banki, a błędy w zgłoszeniu do CRBR mogą utrudnić, a nawet uniemożliwić np. otrzymanie kredytu.
   
2. Powiązania z podmiotami objętymi sankcjami
   
   Unia Europejska, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i inne państwa wprowadziły szerokie sankcje gospodarcze wobec Rosji i Białorusi. Obejmują one m.in.
   • zakaz udostępniania środków finansowych i zasobów gospodarczych osobom oraz podmiotom wpisanym na listy sankcyjne,
   • zakaz nabywania określonych towarów (np. stali, węgla, ropy, nawozów),
   • ograniczenia w świadczeniu usług prawnych, doradczych, księgowych i IT,
   • zamrożenie aktywów.
     Ryzyko polega na tym, że powiązania z sankcjonowanym podmiotem mogą być pośrednie – np. przez spółkę-matkę w kraju trzecim czy inwestora funduszowego. Nawet jeśli formalnie inwestycja jest realizowana w Polsce czy UE, struktura finansowania lub łańcuch dostaw mogą prowadzić do naruszenia sankcji.
     
3. Nieprawidłowości podatkowe
   
   Optymalizacje podatkowe są dziś pod szczególną lupą fiskusa, a agresywne schematy podatkowe (tzw. MDR – Mandatory Disclosure Rules) muszą być raportowane. Struktura inwestycji powinna być podatkowo efektywna, ale zgodna z przepisami i praktyką organów.
   
4. Brak zgodności z regulacjami sektorowymi
   
   Niektóre branże – np. energetyka, telekomunikacja, transport czy przemysł chemiczny – wymagają uzyskania specjalnych zezwoleń lub spełnienia określonych warunków własnościowych. Brak analizy regulacyjnej na etapie planowania inwestycji może doprowadzić do zablokowania projektu.

Jak przeprowadzić audyt „czystości” struktury

Aby rzetelnie ocenić bezpieczeństwo prawne inwestycji, warto przeprowadzić kompleksowy audyt obejmujący:

1. Identyfikację beneficjentów rzeczywistych – weryfikacja rejestrów publicznych, dokumentów korporacyjnych, umów powierniczych.
2. Screening sankcyjny – sprawdzenie wszystkich podmiotów i osób fizycznych powiązanych z inwestycją w bazach UE, OFAC, UK i ONZ.
3. Analizę łańcucha dostaw i finansowania – ustalenie, czy w transakcję nie są zaangażowane podmioty pośrednie z krajów objętych sankcjami.
4. Weryfikację zgodności z przepisami podatkowymi i sektorowymi – w tym obowiązkami raportowymi MDR i wymogami licencyjnymi.

Sankcje na Rosję i Białoruś – praktyczne znaczenie dla inwestorów

Wprowadzone od 2022 r. sankcje są systematycznie rozszerzane. Ich praktyczny wpływ na inwestycje jest wielowymiarowy:

• Blokada finansowania – banki odmawiają obsługi transakcji, jeśli istnieje choćby cień ryzyka powiązania z sankcjonowanym podmiotem.
• Wstrzymanie dostaw – zakaz importu/eksportu określonych towarów powoduje konieczność zmiany dostawców lub odbiorców.
• Ryzyko reputacyjne – nawet formalnie legalna transakcja może spotkać się z negatywnym odbiorem opinii publicznej lub inwestorów, jeśli wiąże się z krajami objętymi sankcjami.

Brak odpowiedniej analizy sankcyjnej może skutkować nie tylko karami administracyjnymi, ale także odpowiedzialnością karną menedżerów.

Kary i odpowiedzialność

Konsekwencje naruszenia reżimów sankcyjnych są poważne i mogą obejmować:

• grzywny sięgające milionów euro,
• zamrożenie aktywów,
• wykluczenie z przetargów publicznych,
• odpowiedzialność karną osób zarządzających.

„Czysta” struktura prawna inwestycji to dziś konieczność, a nie opcja. W praktyce oznacza to wdrożenie procedur compliance, regularne audyty i bieżące monitorowanie zmian w przepisach, w tym reżimach sankcyjnych. Inwestorzy powinni działać proaktywnie – weryfikować wszystkie aspekty prawne swoich projektów z odpowiednim wyprzedzeniem i systematycznością.
W realiach geopolitycznych ostatnich lat nie można bagatelizować ryzyka sankcyjnego. Nawet jeśli dziś struktura wydaje się przejrzysta, dynamiczne zmiany list sankcyjnych mogą w krótkim czasie wprowadzić nowe obowiązki lub zagrożenia. Dlatego pytanie „Czy Twoja inwestycja ma czystą strukturę prawną?” powinno być zadawane nie tylko na etapie jej planowania, ale regularnie, przez cały okres jej trwania.

autor: radca prawny Piotr Śnieg