Czym są pozwy SLAPP i dlaczego powstała ustawa?
SLAPP (ang. Strategic Lawsuits Against Public Participation) to powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej. Były one dotąd wykorzystywane przez podmioty dysponujące dużymi zasobami m.in. korporacje, politycy czy samorządy, jako narzędzie zastraszania i tłumienia krytyki. Mechanizm jest prosty: takie pozwy nie mają na celu faktycznego egzekwowania roszczeń, lecz służą wywołaniu przeciągających się i kosztownych procesów sądowych, które odstraszają obywateli od angażowania się i wypowiadania się w istotnych kwestiach społecznych.
Kogo chroni ustawa anty-SLAPP?
Zakres podmiotowy jest bardzo szeroki i nie ogranicza się do dziennikarzy. Ustawa chroni każdego, kto zabiera głos w sprawach publicznych:
- dziennikarzy
- aktywistów
- lokalnych watchdogów
- blogerów
- naukowców
- artystów
- sygnalistów
- mieszkańców angażujących się w sprawy lokalne
Szeroko zakreślono również samo pojęcie debaty publicznej. Ustawa obejmuje nie tylko klasyczne wypowiedzi dziennikarskie, ale także działania związane z wolnością wypowiedzi i informacji, twórczością artystyczną i nauką, wolnością zgromadzeń i zrzeszania się, a nawet działania przygotowawcze, wspierające lub bezpośrednio związane z udziałem w debacie.
Co konkretnie wprowadza ustawa?
Polski ustawodawca poszedł dalej niż wymagało tego minimum unijne. Polska ustawa obejmuje także spory czysto krajowe. Kluczowe rozwiązania to:
- Szybkie oddalenie pozwu w terminie 3 miesięcy
Sąd może oddalić powództwo już na wstępnym etapie, jeśli uzna je za oczywiście bezzasadne. Sąd powinien podejmować czynności tak, aby nastąpiło to nie później niż w terminie trzech miesięcy od wniesienia pozwu albo złożenia przez pozwanego wniosku o oddalenie powództwa jako oczywiście bezzasadnego.
- Kaucja i pełny zwrot kosztów
Przepisy dają pozwanym prawo żądania od powoda wpłacenia zabezpieczenia pokrywającego koszty procesu. Gdy zarzuty zostaną uznane za bezzasadne, powód pokrywa wszystkie koszty, w tym wynagrodzenie pełnomocnika pozwanego w pełnej wysokości.
- Wysokie grzywny
Sąd będzie mógł nałożyć karę finansową na podmiot, który wnosi sprawę w celu uciszenia debaty; jej wysokość może sięgnąć 20-krotności minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. ok. 96 tys. zł), a w skrajnych przypadkach nawet 100-krotności (ponad 480 tys. zł).
- Obowiązek publikacji przegranej i udział organizacji społecznych
Sąd będzie mógł zobowiązać powoda do opublikowania informacji o przegranej sprawie na jego koszt, a organizacje pozarządowe będą mogły wspierać pozwanych poprzez przystąpienie do toczącego się postępowania oraz przedstawianie sądowi istotnych informacji lub poglądów.
Od kiedy i do jakich spraw stosuje się nowe przepisy?
Ustawa obowiązuje od 8 lipca 2026 r. Istotna dla oceny toczących się sporów jest reguła intertemporalna: ustawa będzie stosowana do postępowań wszczętych po jej wejściu w życie, jednak nowa redakcja art. 41 k.p.c., jako przepis procesowy, ma być stosowana bezpośrednio do wszystkich spraw w toku.
